Gülşah Çeliker -Yönetmen/Yapımcı/ Yazar
Dünya denizcilik tarihi büyük ölçüde Batı merkezli bir anlatıyla okunur. Keşifler Çağı denildiğinde Kristof Kolomb’un adı öne çıkarken, aynı dönemde denizcilik bilgisini haritaya dönüştüren Piri Reis çoğu zaman bu anlatının dışında kalır.
1513 tarihli dünya haritası, yalnızca erken dönem coğrafi bilgiyi değil; seyir, rota ve denizcilik pratiğini merkeze alan bir bakış açısını temsil eder. Bu dosya, Piri Reis’i bir tarih figürü olarak değil, denizcilik kültürünün evrensel hafızasında yeniden düşünmeye davet ediyor.
Aşağıdaki metin, yönetmen ve yapımcı, belgeselci Gülşah Çeliker’in Piri Reis üzerine yürüttüğü araştırmaların izinde, denizcilik tarihine küresel bir perspektiften bakmayı amaçlayan özel bir editoryal çalışmadır.
“Piri Reis, döneminin coğrafi bilgisini aktaran bir figürden ziyade, denizcilik pratiğini bilgiye dönüştüren bir denizci olarak ele alınmalıdır.”
Piri Reis: Denizi Bilgiye Dönüştürmek
Piri Reis’i danışman hocalarımdan, Prof. Salih Özbaran’ın da deyişiyle; bir deniz bilginidir. Özellikle Piri Reis bir denizci olmasının yanı sıra, dünya haritaları yapan bir kartograf olarak da ön plana çıkmaktadır. Dünyadaki yeri de tam buradadır. İki büyük dünya haritası; 1513 ve 1528 haritaları ile yine Amerikalı danışman hocam Prof. Svat Soucek’in tanımıyla; tüm dönemlerin en iyi denizcilik kitabı olan: Kitab-ı Bahriye, Akdeniz atlası kitabı ile bunu tüm dünyada kanıtlanmıştır.
1513 Dünya Haritası onun harita bilgisi ve navigasyon tekniğinin zirveye çıktığı ilk harita olarak tarihe geçmiştir. Bu haritanın en orijinal özelliği ise kuşkusuz; Kristof Kolomb’un Antilya kıyılarını da çizdiği haritasını da kullanmasıdır. Ayrıca, dünya haritasının çiziminde faydalandığı diğer haritaları; 8 tane Portekiz haritası, 2 tane Hint Çin haritası ve 9 tane Caferiye yani Arap haritası olarak köşesinde bizzat kendi not düşmüştür. Bu yegane dünya haritası halen Topkapı Sarayı Kütüphanesinde muhafaza edilmektedir. Ancak elimizde 4/1 yada 3/1’e tekabül eden parçası ile Amerika kıtasının olduğu bölüm kalmıştır. Zira, 1528 Haritasının da aynı şekilde elimizde 4/1’lik bölümü günümüze kadar gelebilmiştir.
Kitab-ı Bahriye (1521) ise olağanüstü bir Akdeniz portolanı yani Akdeniz atlası kitabıdır.
Atlas, 232 Akdeniz haritası ile o dönem haritacılığının zirvesinde bir eserdir. Günümüzde bile 15.-16.yy döneminde yapılmış en kapsamlı denizcilik ve navigasyon yani atlas kitabı olarak deniz bilim tarihindeki yerini korumuştur. Tüm dünyadaki en önemli kütüphanelerde ve deniz arşivlerinde bir hatta iki nüsha Kitab-ı Bahriye bulabilirsiniz. Genellikle 15-16yy ile 17-18yy kopyaları olarak başta; İtalya’da, Bolonya Üniversitesi olmak üzere, İngiltere’de, British Library, Fransa’da, Louvre Müzesi, Amerika’da Baltimore Deniz Müze ve pek çok ülke ve kütüphanelerinde mevcuttur…
Piri Reis’in, seyir, rota ve tüm denizcilik bilgisinin, tek tek bölgesel haritaları ve bölgenin coğrafi, demografik, beşeri özelliklerinin bir nesir anlatımıyla bilimsel verilerle sunulduğu bu atlas kitap onun belki de en önemli eseri ve bir deniz bilgini olarak da anılmasının yegane sebebidir!
Batı Merkezli Keşif Anlatısının Gölgesinde Piri Reis
Kristof Kolomb’un aslında Hint Adalarıa gitmek ve oradaki zenginliği Avrupa’ya taşımak üzere yaptığı Hint Adaları seferi ama aslında Antilya, Amerika seferleri için, Sultan II. Bayezit dahil dünyada pek çok kral kraliçeden destek istediği bilinir. 1492’de İspanya’da Kral Ferdinand ve Kraliçe İzabel’den destek alarak, Kadiz limanından çıkıp orada bekleyen İspanyol Musevilerini almak üzere, II: Bayezit’in emri ile gelen Türk Kadırgalarını beklerken rotasını değiştirip, Palos limanından çıkmasını onun Antilya kıyılarına varmasını sağladı.
Onun ölümünden sonra yeni bir kıta olduğunu tespit eden İtalyan Amerigo Vespucci saysesinde Amerika kıtası keşfedilmiş oldu.
Kristof Kolomb’un Amerika’yı fethi, seyahatleri, onun kişisel günlüğü ile tüm dünyada ilkokul çağında anlatılır. Tabiki Amerika haritasını en eski gösteren dünya haritaları : İspanyol, Juan De La Cosa Haritası 1500 ( Amerika’nın ilk görüldüğü harita ) Portekizli Alberto Cantino Haritası 1502, Nikolay De Caveri Haritası 1504-1505, Alman Martin Waldseemüller Haritası 1507 ( İlk defa Amerika isminin kullanıldığı harita )
İspanya Palos limanından dünyayı dolaşmak üzere çıkan Kristof Kolomb dönem içinde bu ve benzeri haritaların varlığını biliyordu. Bunlara dayanarak rota ve seyahat planı yapıyordu…
Bu çerçevede; Piri Reis Dünya Haritası 1513 bu haritalar arasında en orijinal özelliği ile kenarında yazan notlar çerçevesinde değerlendirildiğinde dünyada Kristof Kolomb’un orijinal dünya haritasını içermesidir. Piri Reis, Kitab-ı Bahriye’sinde bu haritanın, İspanyollarla bir deniz savaşında nasıl ele geçirildiğinden bahseder.
1528 Dünya Haritası ise 1513 Haritasındaki bir hatasını düzelttiği daha gelişmiş bir haritadır.
Piri Reis’in Kitab-ı Bahriyesi ise Akdeniz’in adeta tek dünya olduğu zamanda; 232 haritası ile mükemmel bir atlas kitabıdır.
Dünyada ise ‘Keşifler Çağı’ anlatılırken, Marco Polo, Megellan, Kristof Kolomb, Amarigo Vespucci ve diğer kaşif ve haritacılar bahsedilirken, Piri Reis’den yeterince bahsedilmiyor. Bu konudaki kitaplarda; Piri Reis’in iki büyük dünya haritası ve Kitab-ı Bahriye, Akdeniz atlasından söz edildiği çok az satır vardır…
Bir Belgesel Çalışmasının İzinde
Piri Reis Dünya Haritacısı Belgeseline başla mam bir sempozyum bildirgesi ile oldu. Piri Reis’in ölümünün 500. Yılı sebebiyle yapılan bir sempozyumdan Prof. Celal Şengör vasıtasıyla haberim oldu ve ben de davet edildim ancak onun asistanı olarak! Tabi bu kartımda yazan küçük bir yanlış anlaşılmaydı.
O sempozyumda tanıştığım profesörleri öncelikle Amerika’da tek tek ziyaret ederek ( Prof. Savat Soucek, Prof. Gergory McIntosh ) fikir ve desteklerini aldım. İlk outline, kronolojik liste böylece ortaya çıktı. Daha sonra Türkiye ve İtalya’daki araştırma ve çalışmalar devam etti. Prof. Halil İnalcık, Prof. İdris Bostan, Prof. Celal Şengör, Prof. Maria Pia Pedani, Prof. Simonetta Conti, Prof. Dejanirah Couto, Prof. Salih Özbaran, Prof. Alessander De Groot .
2008 Yılında Kültür ve Turizm Bakanlığından belgesel destek fonunu aldıktan hemen sonra da ülke içinde ve dışında arşiv araştırma ve ön prodüksiyon çalışmalarına başladık. Bu çerçevede 2009 yılı sonunda bir first preview, ön gösterim filmi tamamlayarak Kültür ve Turizm Bakanlığına ilettik. Daha sonra İtalya’da Roma, vatikan Arşivlerine özel izin ile girerek sonrasında Cenova, Venedik devlet arşivlerinde çalışma fırsatı elde ettim yine Roma, Floransa ve Venedik’te röportaj çekimlerini tamamladık ve önemli belgelerle araştırmamız gelişti ve zenginleşti. Hatta Napoli’de Gaeta limanında, 2013 yılında Akdeniz Haritaları ve Piri Reis Sempozyumunda, Piri Reis’i ve uluslararası belgeselin araştırma ve çekim sürecini anlatan bir sunum yaptım.
Ancak global belgeselin İspanya, Portekiz ve drama çekimlerini henüz tamamlayamadık.
Belgeselden Kitaba: Kalıcı Bir Miras
Bu çalışmaya İstanbul’da yapılan uluslararası bir Piri Reis sempozyumu ile birlikte başladım. Orada tanıştığım; Amerikalı Prof. Svat Soucek, New York Üniversitesi Avrasya Bilimleri Tarihi profesörü olarak, Macar asıllı olup, eski teba da olarak Osmanlı Tarihini çok iyi bildiği için, bana ilk kronolojik listeyi hazırlamayı teklif etmişti böylece belgeselin ilk kronolojik taslağını Amerika’dan bana gönderdi.
Daha sonra hazırladığımız, sinopsis, tretman ve dramatik senaryolar hep bu sağlam temel üstüne inşaa edildi ve belgesel süresince, üzerine yeni bilgiler hatta keşifler eklenerek devam etti. Hem Prof. Soucek hem onun; ‘Piri Reis and Turkish Mapmaking After Colombus‘ adlı kitabı da çok yol gösterici oldu.
Bu on yıllık engin ve kapsamlı çalışmadan bir kitap vücuda geldi:
‘Haritacı ve Kaşif’ Piri Reis ve Kristof Kolomb’dan Gizli Kalmış Bir Akdeniz Hikayesi!
Global belgesel halen süre gelmekte ve çalışmalarımızı ilk günkü heyecanla diğer Akdeniz ülkelerindeki araştırma ve çekimlere doğru devam ediyor.
English